Vedantic Parable•5 min read
ಆನಂದ ಮೀಮಾಂಸೆ: ನೆರಳನ್ನು ಹುಡುಕಿದವನ ಕಥೆ
ಶ್ರೀ ರಾಂVedantic Wisdom Tradition
ಬಹಳ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ, ಸಹ್ಯಾದ್ರಿಯ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಮಡಲಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸುಂದರವಾದ ಹಳ್ಳಿ ಇತ್ತು. ಆ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಶಿವಾನಂದ ಎಂಬ ಒಬ್ಬ ಯುವಕನಿದ್ದನು. ಅವನಿಗೆ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಇತ್ತು—ಉತ್ತಮ ಆಸ್ತಿ, ಸುಂದರವಾದ ಮನೆ, ಪ್ರೀತಿಪಾತ್ರರಾದ ಕುಟುಂಬ. ಆದರೆ, ಅವನ ಒಳಗೊಂದು ನಿರಂತರವಾದ ಕೊರತೆ ಕಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಅದೇ "ಆನಂದದ ಹುಡುಕಾಟ".
ಪ್ರತಿದಿನ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಎದ್ದ ತಕ್ಷಣ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿತ್ತು: "ಇವತ್ತು ನನಗೇನು ಸಿಕ್ಕರೆ ನಾನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಂತೋಷವಾಗಿರಬಲ್ಲೆ?"
ಒಂದು ದಿನ, ಆ ಹಳ್ಳಿಗೆ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ಸಾರವನ್ನು ಅರಿತ ಒಬ್ಬ ವೃದ್ಧ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳು ಬಂದರು. ಶಿವಾನಂದನು ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ತನ್ನ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟನು: "ಸ್ವಾಮೀಜಿ, ನಾನು ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಪಡಕೊಂಡರೂ ನನಗೆ ಸಿಗುವ ಸಂತೋಷ ಕ್ಷಣಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆನಂದ ಎನ್ನುವುದು ಎಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ? ಅದನ್ನು ಅಳೆಯುವುದು ಹೇಗೆ?"
ಜ್ಞಾನಿಯಾದ ಆ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳು ಮುಗುಳ್ನಕ್ಕು, "ಶಿವಾನಂದ, ನೀನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವುದು ಕೇವಲ ಲೌಕಿಕ ಸುಖದ ಬಗ್ಗೇಯೋ ಅಥವಾ ತೈತ್ತಿರೀಯ ಉಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ **'ಆನಂದ ಮೀಮಾಂಸೆ'**ಯ ಬಗ್ಗೇಯೋ?" ಎಂದರು.
ಶಿವಾನಂದನಿಗೆ ಕುತೂಹಲವಾಯಿತು. "ಅದೇನದು ಸ್ವಾಮೀಜಿ? ಆನಂದ ಮೀಮಾಂಸೆ ಎಂದರೆ?"
ಸನ್ಯಾಸಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಒಂದು ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ, ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದದ ಆಳವನ್ನು ಒಂದು ಕಥೆಯ ಮೂಲಕ ವಿವರಿಸಲು ತೊಡಗಿದರು.
*೧. ಲೌಕಿಕ ಆನಂದದ ಅಳತೆಗೋಲು (ಮಾನುಷ ಆನಂದ)*
"ಶಿವಾನಂದ, ಉಪನಿಷತ್ತು ಆನಂದವನ್ನು ಅಳೆಯಲು ಒಂದು ಮಾನದಂಡವನ್ನು ಇಟ್ಟಿದೆ. ಅದನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮೊದಲು ಅತ್ಯುನ್ನತ ಲೌಕಿಕ ಸುಖವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊ. ಒಬ್ಬ ಯುವಕನಿದ್ದಾನೆ; ಅವನು ದೃಢಕಾಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಸಕಲ ವಿದ್ಯಾಪಾರಂಗತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಸದ್ಗುಣಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಈ ಇಡೀ ಭೂಮಂಡಲದ ಸಂಪತ್ತು ಅವನಿಗೇ ಸೇರಿದೆ. ಅಂತಹ ಒಬ್ಬ ಸಾರ್ವಭೌಮ ರಾಜನಿಗೆ ಸಿಗುವ ಗರಿಷ್ಠ ಸಂತೋಷವಿದೆಯಲ್ಲ—ಅದನ್ನು ಉಪನಿಷತ್ತು 'ಒಂದು ಮಾನುಷ ಆನಂದ' (One Unit of Human Joy) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತದೆ."
ಶಿವಾನಂದ ಉದ್ಗರಿಸಿದ, "ಅಬ್ಬಾ! ಇಡೀ ಭೂಮಿಯ ಒಡೆಯನಿಗೆ ಸಿಗುವ ಸಂತೋಷವೇ ಕೇವಲ ಒಂದು ಯೂನಿಟ್ ಆನಂದವೇ?"
"ಹೌದು," ಎಂದರು ಸನ್ಯಾಸಿಗಳು. "ಆದರೆ ಇದು ಕೇವಲ ಆರಂಭ. ಈ ಮಾನುಷ ಆನಂದಕ್ಕಿಂತ ನೂರು ಪಟ್ಟು ದೊಡ್ಡದು ಮಾನುಷ ಗಂಧರ್ವರ ಆನಂದ. ಅದಕ್ಕಿಂತ ನೂರು ಪಟ್ಟು ದೊಡ್ಡದು ದೇವ ಗಂಧರ್ವರ ಆನಂದ. ಹೀಗೆ ನೂರು ನೂರರ ಪಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಾ ಪಿತೃಲೋಕ, ಆಜಾನಜ ದೇವತೆಗಳು, ಕರ್ಮ ದೇವತೆಗಳು, ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯ ದೇವತೆಗಳ ಆನಂದ ಬರುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನ ಆನಂದವು ದೇವತೆಗಳಿಗಿಂತ ನೂರು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು. ಇಂದ್ರನಿಗಿಂತ ನೂರು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಆನಂದ. ಬೃಹಸ್ಪತಿಗಿಂತ ನೂರು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಆನಂದ!"
ಶಿವಾನಂದ ತಲೆಸುತ್ತಿ ಕೂತನು. "ಸ್ವಾಮೀಜಿ, ಈ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲೂ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ!"
*೨. ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದದ ರಹಸ್ಯ ಮತ್ತು 'ಅಕಾಮಹತ'*
ಸನ್ಯಾಸಿಗಳು ಅವನ ಹೆಗಲ ಮೇಲೆ ಕೈಯಿಟ್ಟು ಹೇಳಿದರು, "ಇಲ್ಲಿಯೇ ಉಪನಿಷತ್ತು ಒಂದು ಅದ್ಭುತ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿ ಬಾರಿ ಈ ಆನಂದದ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ ನೂರು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುವಾಗಲೂ, ಉಪನಿಷತ್ತು ಒಂದು ಮಾತನ್ನು ಪುನರಾವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ: 'ಶೋತ್ರಿಯಸ್ಯ ಚ ಅಕಾಮಹತಸ್ಯ'."
"ಅದರ ಅರ್ಥವೇನು ಸ್ವಾಮೀಜಿ?"
"ಯಾವೊಬ್ಬ ಸಾಧಕನಿಗೆ ವೇದಗಳ ಸಾರ ತಿಳಿದಿದೆಯೋ (ಶೋತ್ರಿಯ) ಮತ್ತು ಯಾರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಲೌಕಿಕ ಆಸೆಗಳಿಲ್ಲವೋ (ಅಕಾಮಹತ), ಅಂತಹ ಆಸೆಗಳಿಲ್ಲದ ಪ್ರಶಾಂತ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಈ ಇಡೀ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಸಿಗದ ಆನಂದ ಇಲ್ಲಿಯೇ, ಈ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ! ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಆನಂದಕ್ಕಿಂತ ನೂರು ಪಟ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾದ **'ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದ'**ವನ್ನು (ಅನಂತ ಆನಂದ) ಆತ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ."
ಶಿವಾನಂದನಿಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಯಿತು. "ಆಸೆಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಆನಂದ ಸಿಗುತ್ತದೆಯೇ? ನಾವಂತೂ ಆಸೆಗಳು ಈಡೇರಿದಾಗ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತೇವಲ್ಲ?"
*೩. ನೆರಳಿನ ಭ್ರಮೆ (The Illusion of the Shadow)*
ಸನ್ಯಾಸಿಗಳು ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆ ನೀಡಿದರು. "ಶಿವಾನಂದ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿ ನೀನು ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವಾಗ ನಿನ್ನ ನೆರಳು ನಿನ್ನ ಜೊತೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ನೀನು ಆ ನೆರಳನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಓಡಿದರೆ ಅದು ನಿನಗಿಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಓಡುತ್ತದೆ. ನೀನು ಎಷ್ಟು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೂ ನಿನ್ನ ನೆರಳು ನಿನಗೆ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ, ನೀನು ಆ ನೆರಳಿನ ಕಡೆಗೆ ಬೆನ್ನು ಹಾಕಿ, ಸೂರ್ಯನ ಕಡೆಗೆ ಮುಖ ಮಾಡಿ ನಡೆದರೆ ಏನಾಗುತ್ತದೆ?"
"ನೆರಳು ತಾನಾಗಿಯೇ ನನ್ನ ಹಿಂದೆ ಬರುತ್ತದೆ ಸ್ವಾಮೀಜಿ," ಎಂದ ಶಿವಾನಂದ.
"ಖಂಡಿತ," ಎಂದರು ಸನ್ಯಾಸಿಗಳು. "ಇದೇ ಮಾಯೆ! ಲೌಕಿಕ ವಸ್ತುಗಳು, ಹಣ, ಅಧಿಕಾರ, ಸಂಬಂಧಗಳು ಇವೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನ ನೆರಳಿನಂತೆ. ನೀನು ಅವುಗಳ ಹಿಂದೆ ಬಿದ್ದರೆ ಆನಂದ ಸದಾ ನಿನಗಿಂತ ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಮುಂದೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಕೈಗೆ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಯಾವಾಗ ನೀನು ಆಸೆಗಳನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು ನಿನ್ನ ಒಳಗಿರುವ 'ಆತ್ಮ ಪ್ರಜ್ಞೆ'ಯ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತೀಯೋ, ಆಗ ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲಾ ಆನಂದಗಳೂ ನಿನ್ನ ಹಿಂದೆ ತಾನಾಗಿಯೇ ಬರುತ್ತವೆ."
*೪. ಆನಂದದ ನಿಜವಾದ ವಾಸಸ್ಥಾನ (Where does Joy live?)*
"ಹಾಗಾದರೆ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಆನಂದವೇ ಇಲ್ಲವೇ?" ಶಿವಾನಂದ ಕೇಳಿದ.
"ಇಲ್ಲ," ಎಂದರು ಸನ್ಯಾಸಿಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ. "ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆ ನೋಡು. ನಿನಗೆ ಹಸಿವಾದಾಗ ಒಂದು ರೊಟ್ಟಿ ತಿಂದರೆ ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡನೇ ರೊಟ್ಟಿ ತಿಂದಾಗ ಸಂತೋಷ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಲ್ಕನೇ ರೊಟ್ಟಿ ತಿನ್ನುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಸಾಕು ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಐದನೇ ರೊಟ್ಟಿಯನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ತಿನ್ನಿಸಿದರೆ ವಾಂತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಆನಂದ ಆ ರೊಟ್ಟಿಯಲ್ಲೇ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ, ಐದನೇ ರೊಟ್ಟಿ ತಿಂದಾಗಲೂ ಅಷ್ಟೇ ಆನಂದ ಸಿಗಬೇಕಿತ್ತಲ್ಲವೇ?"
ಶಿವಾನಂದ ಆಲೋಚನೆಗೆ ಬಿದ್ದ. "ಹೌದು ಸ್ವಾಮೀಜಿ, ಯಾಕೆ ಹಾಗಾಗುತ್ತದೆ?"
"ಯಾಕೆಂದರೆ, ನಿನಗೆ ಬೇಕಾದ ವಸ್ತು ಸಿಕ್ಕಾಗ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದ್ದ 'ಆಸೆ' ಅಥವಾ ತಳಮಳ ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಶಾಂತವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನದೇ ಒಳಗಿರುವ 'ಆತ್ಮದ ಆನಂದ' ಪ್ರತಿಫಲಿಸುತ್ತದೆ (Reflection). ಅಂದರೆ, ನೀನು ಅನುಭವಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಂತೋಷವೂ ನಿನ್ನೊಳಗಿನ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದದ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಹನಿಯೇ ಹೊರತು ಹೊರಗಿನ ವಸ್ತುವಿನದ್ದಲ್ಲ! ವಸ್ತು ಕೇವಲ ಒಂದು ಕನ್ನಡಿಯಷ್ಟೇ."
*ಅರಿವಿನ ಮುಕ್ತಿ:*
ಕಥೆ ಮುಗಿದಾಗ ಶಿವಾನಂದನಿಗೆ ಜ್ಞಾನೋದಯವಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ತಾನು ಜೀವನವಿಡೀ ಆನಂದಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಗಿನ ಜಗತ್ತನ್ನು ಓಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸುಳ್ಳು ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು (ಮಾಯೆ) ಅರಿತುಕೊಂಡನು.
ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಪ್ಲಾನ್ ಮಾಡಿ, ಕಂಫರ್ಟ್ ಜೋನ್ನಲ್ಲಿ ಬದುಕುತ್ತಾ, ಕೇವಲ ಮೂಲಾಧಾರ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಧಿಷ್ಠಾನ ಚಕ್ರಗಳ ಭಯ-ದುರಾಸೆಯಲ್ಲೇ ದಿನ ಕಳೆಯುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಈ ಆನಂದ ಸಿಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಾಕ್ಷಿಭಾವದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, "ನಾ ನಾ ಎಂಬುದು ನಾನಲ್ಲ" ಎಂದು ತನ್ನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಕರಗಿಸಿಕೊಂಡಾಗ, ಆತ ಇಡೀ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ 'ಬಯಲು' ಅಥವಾ ಪರಮ ಪ್ರಜ್ಞೆಯೇ ತಾನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆ ಸ್ಥಿತಿಯೇ 'ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದ'.
ಹೊರಗಿನ ಹುಡುಕಾಟ ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಒಳಗಿನ ಅನಂತ ಬಯಲನ್ನು ಅರಿಯಿರಿ.
ಮಾಯಾ ಮುಕ್ತಿ - ಅರಿವಿನ ಪಥ 🚩